Issue 02 is available for purchase online!
Кім Сенің Түстеріңді Қорғайды: Дәрия Темірханмен Сұхбат
READ EN • 10.01.26 • Назерке Шынарбек
Қыркүйек айында Алматы қаласында Қазақстанның өнер және мәдениет әлеміндегі көптен күткен Целинный заманауи мәдениет орталығы ашылды. 1964 жылы салынған кинотеатрдың ғимараты бірнеше рет реконструкцияланып, нәтижесінде барлық қонақтарға өз есігін ашты.
Жаңа орталыққа кіріп келгенде атақты суретші Евгений Сидоркиннің сақталған сграффитосына проекцияланған, суретші Дәрия Темірханның «Кім сенің түстеріңді қорғайды?» деп аталатын бейне-инсталляция бірден көзге түседі.
Дәрия Темірхан – коллаж, видео-арт және дыбыс-артпен жұмыс істейтін қазақстандық суретші. Кешкі уақытта анық көрінетін бейне көрермендерді құдды жайлы, тыныш әлемге шақырып тұрғандай әсер қалдырады.
28 минутқа созылған түс пен өңді, аңыз бен ашылып жатқан шындықты тоғыстыратын Дәрияның жұмысы көрермендерді бір жағынан Barsakelmes жобасы аясында қазіргі таңда орын алып жатқан экологиялық апаттарға назар салуға шақырады.
Назерке:
Сәлем, Дәрия! Сұхбатымызды ең алдымен жұмыстың қалай жасалғаны, оның құрылымын талқылаудан бастасақ. Бейне-инсталляцияда: «Әртүрлі айдаһарлар су тектес кеңістікті кезіп, маңызды құрылтайға жиналуда. Бұл су тектес кеңістік түс пен жалғанның арасындағы өзге әлемді бейнелейді», – деп жазған екенсің. Көріністер ең алдымен ақ фонда, кейін қара фонға ауысқанын байқауға болады. Бұл түс пен жалғанның арасындағы өтпеліліктің көрінісі ме?
Дәрия:
Сәлем! Иә, ол шынымен де күн мен түн. Күнді көрсеткенде мен ақ түсті, түнді көрсеткенде қара түсті пайдаландым. Айдаһарлармен визуалды түрде контраст болу үшін ақты таңдадым. Шынымен де видеоны толық қарасақ, олар ақ түстен қара түске енеді, салт аттылар күні бойы сол кеңістікті кезіп, түнге қарай айдаһарлардың құрылтайын өз көзімен көреді.
Назерке:
Бұл жұмысты жасағанда акварельден бастадың. Сол акварель кейін жалпы видеоға айналатынын білдің бе? Оның жалпы бастапқы негізгі идеясы қандай болды?
Дәрия:
Мен жеке көрмемде коллаж техникасын қолдандым. Жеке көрмеден кейін менде бостық сезім пайда болды. Ішім қуыс сияқты сезілді. Сондықтан коллаждан бас тарттым. Өзіме жаңа медиалар іздей бастадым. Сол кезде қайтадан акварельмен қарапайым натюрморттар, гүлдердің бейнесін сала бастадым, яғни сурет салудың бастапқы кезеңіне қайта оралдым. Жаңа материалдарды таңдап, меңгергім келді, өзіме таныс, бастапқы жолдардан бастағым келді. Акварельдің өз сұрауы бар, оны дұрыстап меңгеру керек. Акварель сені тәртіпке баулиды, көркемөнер мектептерінде ұстаздар алдымен кескіндемеден бұрын акварельді үйретеді. Кескіндемеге бар ыждағатпен қарау үшін, өзімді қалыпта ұстау үшін акварель керек болды.
Сондай-ақ менің Сабина Хоррамдел деген құрбым болған, Ruyò Journal-дың негізін қалаушысы, өкінішке қарай, өткен жылы дүниеден озды. Өмірден өтер алдында маған арнайы алып келген handmade скетчбук сыйлаған болатын. Сол сыйлық маған белгілі бір күш берді. Акварельмен айдаһарларды одан бұрын да сала бастаған болатынмын, алайда ол сыйлаған скетчбук айдаһарларға басқаша сипат берді. Олар кәдімгідей қозғала бастағандай болды. Скетчбукқа айдаһарларды бейнелегенде олар оған сыймай жатқандай, қозғалып жатқандай әсер қалдырды. Сондықтан оларды үлкен кеңістікке шығару керек деп ойладым. Кейінірек оларды қиып алып, видео жасау идеясы туды.
Назерке:
Айдаһарларды акварельмен бейнелегенде олардың дұрыс салынуы маңызды болды ма, әлде импровизация маңызды болды ма?
Дәрия:
Негізі олар еркін салынғандай көрінсе де, сол еркіндікке жету үшін мен өте көп тәжірибе жасадым. Акварельде әрбір аққан тамшы композицияға қызмет етуі керек. Оған жету үшін әртүрлі түстерде, әртүрлі форматтарда көп суреттер салдым. Сол скетчбуктың бір бетіне айдаһар салу үшін оған дейін мен өте көп натюрморттар салдым. Әсіресе судың қимылын көрсету үшін ұзақ еңбектендім. Бастапқыда салған айдаһарлар өте иллюстративті болды, ертегі кейіпкерлері тәрізді. Ал қазіргі видеодағы айдаһарлар нақты айдаһардан гөрі суға, судың қимылына көбірек ұқсайды.
.jpg)
.jpg)
Назерке:
Сенің шығармашылығыңды бұрыннан бақылап жүрмін. Сенің бұрынғы жұмыстарың көбіне қатпарлы, күрделі коллаждардан тұратын. Ал соңғы жұмыстарыңда енді қатпардан гөрі мөлдірлік көбірек байқалады.
Оны бір жаңаруға ұмтылыс және сенің 2023 жылы болған алғашқы жеке көрмеңнің жалғасы ретінде қабылдауға бола ма? Сол көрмеге қатысты Vlast.kz-ке берген сұхбатыңды оқыдым. Сұхбатты қорытындылай келгенде «үміт» сезімі туралы айтқан едің. Бірақ кейін көрмеден соң бос сезім пайда болғанын айтып өттің.
Дәрия:
Шынымен де солай. Сол сұхбатта сұхбат алушы Дмитрий Мозаренко менен: «Осы көрмеден кейін не істейсің, немен айналысатын боласың?» – деп сұрады. Сол кезде мен ең алдымен өзіме үміт сыйлағым келетінін айттым. Бірақ шын мәнінде көрме біткеннен кейін өзімді өте нашар сезіндім, тұңғиыққа түскендей күй кештім. Себебі көрмеге дайындалар кезде үлкен мақсат болды, сол мақсат мені бір жыл бойы жетеледі.
Көрмеге дайындық барысында жұмыстарды жасау, мәтіндер жазу, кеңістік табу сияқты нақты бағыттар болды. Ішімде бір тұңғиықты сезсем де, алға жетелейтін мақсат бар еді. Ал көрме аяқталғаннан кейін, келесі күні мен төсектен тұра алмадым. Бүкіл жан дүнием ауыр сезілді. Себебі мен Қаңтар туралы барлық жаңалықтарды, сұхбаттарды оқыдым. Мен үшін Қаңтар оқиғасы 2022 жыл бойы созылды, жыл бойы сол қаһарлы аяздың ішінде жүргендей болдым. Көрмеден кейін не істерімді білмедім.
Сол кезде Оралға кетіп қалдым, әке-шешеме, туған-туыстарыма оралдым. Әдетте Оралға тек жазда баратын едім, бұл жолы көктемде бардым. Ол жақтағы көктемді көп жылдан бері көрмеген екенмін. Оралдағы көктем – қардың еруі, топан судың жақындауы – барлығы қала ішінде қатты сезіледі. Бұл үлкен табиғи күш секілді әсер қалдырады. Өзің басқара алмайтын, бірақ тазарта алатындай күш.
Батыс Қазақстанда күнделікті өмір суға байланысты: оның бар-жоғына, кей жылдары келетін топан суға. Оралда судың энергиясы қатты сезіледі. Топан су болмаса да, адамдар әр көктем сайын дайындалып, баррикада қояды, құм тасиды. Қаланың ортасында тұрсаң да, су келуі мүмкін. Осы сезімдер мені басқа көңіл күйге алып келді, сол маған үміт берді.
Назерке:
Білуімше, сенің жеке көрмең бастапқыда Оралда өтуі керек болған. Сонда көрменің мақсаты су тақырыбымен байланысты болды ма? Қаңтар оқиғалары көзқарасыңа әсер еткеннен кейін, көрмені өткізген соң бастапқы идеяңа қайта оралдың ба, әлде ол мүлдем өзгерді ме?
Дәрия:
Біз Аида Әділбек екеуміз көрмені бастапқыда Оралда өткізгіміз келгенде, менің алғашқы идеям коллаж көрмесін жасау болды. Себебі Оралдың өзі коллажға ұқсайды: онда Қазақстанның ХХ ғасырдағы тарихы, шіркеулер, көпес үйлері, кеңестік спорт кешендері мен кейін салынған ғимараттар қабаттасып жатыр. Сол себепті өзімдегі бар және жаңа коллаждарды сол қалада көрсеткім келді.
Бірақ Қаңтар оқиғалары бәрін өзгертті. Қаңтарға дейін жасаған коллаждарым маған тым қарапайым көрінді. Ал бастапқы идея – Орал қаласы – өз мәнін жоғалтқандай болды. Сол оқиғалардан кейін мен ол көрмені Оралда өткізе алмадым.
Назерке:
Целинныйда бейне-инсталляциямен қатар сенің өлеңдерің ұсынылды, оларды «кілттер» деп атапсың. Сен поэзияға қалай келдің? Визуалды тіл жеткіліксіз бола бастады ма?
Дәрия:
Мен жеке көрмемде де кітапшалар ұсынғанмын. Оның ішінде кураторлық мәтін, менің өлеңдерім және Айжарық Сұлтанқожаның өлеңдері болды. Поэзия әрдайым маған жақын болды. Әкем қазақ поэзиясын өте жақсы көретін, мені бала кезімнен оқытып, жаттататын. Поэзияға деген сүйіспеншілікті маған сол ашты.
Ал көрмелеріме поэзия қосудың себебі – Алматыдағы көптеген кураторлық мәтіндердің қазақша нұсқасы нашар немесе сәтсіз аударылған. Көбіне формулалық болып кетеді. Кейде кураторлардың мәтіндері менің жұмысыммен мүлде сәйкес келмейді. Сондықтан өзімді өз тілімде, өз сөзіммен айтқым келді.
Біз қазақ болғандықтан, бізге өлең жақын. Заманауи өнерді кейде поэзия арқылы түсіну жеңілірек. Теориялық тілмен де жеткізуге болады, бірақ суретші ретінде мен өзімді поэтикалық тілмен білдіргім келеді. Кейде кураторлық мәтіндерден өзімді танымаймын, бір бөтен призма арқылы көрсеткендей сезіледі.
Назерке:
Иә, бұл ойыңмен келісемін. Қазақстанда тұрған соң суретшілер өз жұмысын қазақтілді де, орыстілді аудиторияға да тең жеткізуге ұмтылуы керек деп ойлаймын. Бұл демократиялық тәсілді сенің шығармашылығыңнан да, кураторлық жұмысыңнан да байқадым. Мысалы, жас ақындармен жасаған Ozen zin жобасында.
Бұл жоба Жайық өзені мен Каспий теңізі туралы естеліктер жинағы. Онда Батыс Қазақстаннан сегіз автордың өлеңдері, дәйексөздері мен иллюстрациялары біріктірілген. Жоба Қазақстандағы Гёте-институты мен YEMAA заманауи мәдениет орталығының қолдауымен жүзеге асқан (дереккөз: 98mag).
Маған ұнағаны – сен бұл жобаға белгілі өнер орталарынан емес, Жайықтың экологиялық жағдайына шын алаңдайтын жастарды жинадың. Өз жұмысыңды кураторлық мәтінмен емес, өлеңмен ұсынуың да қазақ мәдениетіне тән, ауызша дәстүрге жақын. Осы сабақтастық сенің жұмысыңда анық сезіледі. Поэзия тілін таңдау сен үшін саналы шешім болды ма?
Дәрия:
Иә, бұған менің Оралдан шыққаным да әсер еткен шығар. Оралда ақын-жазушыларды ерекше құрметтейді. Көрмелер сирек өтеді, ал ақын-жазушылармен кездесулер жиі болады. Олардың ықпалы суретшілерге қарағанда басымырақ сезіледі. Бұл маған әрдайым жақын орта болды.
Екіншіден, поэзияны таңдаудың себебі – тұспалдау арқылы ойды дәлірек жеткізуге болады. Айдаһарлар мен аңыздарды академиялық тілмен баяндау көрерменге ауыр тиюі мүмкін. Ал өлең арқылы олар сезініп, өз түсінігін қалыптастырады. Маған сол еркіндік ұнайды.
Назерке:
Сен өзіңді шарасыз сезінген кезде түсіңде айдаһарларды көре бастағаныңды айттың. Сол түстерді жорып көрдің бе? Бізде түс жору дәстүрі бар, психологияда да бар. «Кім сенің түсіңді қорғайды?» деген сұрақты қойғаннан кейін, сол түстерді жақсыға жору сен үшін қаншалықты маңызды болды?
Дәрия:
Мен шынымен де айдаһарларды түсімде көп көрдім, олар маған күш берді. Өзімді қорғап жүргендей сезіндім. Ішім қуыс болған кезде маған дәл сондай сезім керек еді. Бұл түстер үміт берген соң, мен оны басқалармен бөліскім келді.
Жауап іздеп, түрлі аңыздарды оқи бастадым, оның ішінде Барсакелмес туралы да. Бірақ ол жерде айдаһарлар көбіне зұлым ретінде көрсетіледі, ал мен оған сенбеймін. Мен көрген айдаһарлар – қорғаушылар. Оларды судың қорғаушысы ретінде көрсеткім келді.
Қазақ мәдениетінде айдаһар ұғымы бар, бірақ ол туралы кең тараған аңыздар аз. Менің түсінгенімше, айдаһарлар – судың рухтары, қорғаушылары. Олар кейде қаһарлы болады, себебі адамдар суды қадірлемегенде, жазалаушы күшке айналады. Бірақ суды қорғау үшін олардың қаһарлы болуы қажет.
Кейде сені қорғайтын күш мейірімсіз болып көрінуі мүмкін, бірақ ол солай болуы тиіс.
Назерке:
Сені қорғайтын күш мейірімсіз болуы мүмкін деген ой шынымен де қызық, мен онымен келісемін. Сондай-ақ өзің айтқандай, бұл жұмыс сен үшін медитативті, терапиялық, емдік әсер берген сияқты ма?
Дәрия:
Иә, дәл солай. Бұрын композиция мен концепцияны ойласам да, өзімді тұтас суретші ретінде сезінбейтінмін. Бір ғана жұмыс аясында ойлайтынмын. Бұл жұмыстан кейін бала кезімдегі шимайларымнан бастап, кейінгі коллаждарыма дейін бәрі бір жолдың бөлшектері сияқты көрінді.
Бұл видео менің бағытымды айқындады. Қайда бара жатқанымды, не істеп жүргенімді, қандай суретші болғым келетінін түсіндірді. Түсімде айдаһарлар мені арқасына мінгізгендей болса, жұмыс барысында да дәл сондай сезім болды – мен айдаһардың шабарманы сияқтымын, қайда ұшу керегін білемін. Бұл мен үшін өте жеке әрі әдемі жұмыс, ол маған қамқор болды. Бірақ оған апарар жол ауыр болды.
Назерке:
Бұл жұмыста айдаһарлардың барлығы құрылтайға жиналып жатыр дедің. Сенің айтқандарыңды тыңдай отырып, мен бір нәрсені түсіндім: осыған дейінгі барлық шығармашылық ізденістерің – поэзия, акварельге оралу, оны коллажға, кейін видеоға айналдыру, Жайық суының дыбыстарын қосу – барлығы өзіңнің түрлі қырларыңды бір құрылтайға жинағандай. Бұл өте әдемі әрі сәтті шыққан.
Бұл жұмыстан кейін бостық қалмады ма, әлде үміт бар ма?
Дәрия:
Жоқ, керісінше. Бұл жұмысты аяқтағаннан кейін (мен оны шамамен бір жыл бұрын аяқтадым) күшім артты. Батыс Қазақстандағы сулардың азаюы мені бұрынғыдан да қатты алаңдата бастады.
Бұрын бұл тақырыпқа жақындауға қорқатынмын, «мен мұны өз атымнан айтуға дайынмын ба?» деген сұрақ болатын. Ал қазір бұл туралы айту өте маңызды сияқты. Barsakelmes жобасының өзі Арал теңізінің жойылуына арналған. Ол толықтай жоғалды. Мен 30 жылдан кейін Каспий немесе Балқаш туралы да дәл сондай аза тұтатын жоба жасалса екен деп қаламаймын.
Сондықтан қазір мен өз сезімдерімді мұрағаттап жатырмын. Өз жұмыстарым арқылы Жайықтың архивін жасап жүрмін. Әрбір, тіпті ең кішкентай жұмыс та маңызды. Себебі қазір Аралдың қандай болғанын елестету де қиын.
Назерке:
Осы тұста арт-активизм туралы сұрағым келеді. ХХ ғасырда Пикассо, Дали қалыптастырған суретшінің жұмбақ, халықтан алшақ образы бүгінде өзектілігін жоғалтып, тіпті карикатураға айналғандай. Қазіргі суретші халыққа жақын болуы керек сияқты. Әрине, әркім өз жолын өзі таңдайды.
Бірақ бүгінгі экономикалық және саяси жағдайды ескерсек, көптеген заманауи суретшілер қоғамдағы мәселелерге жақын болуға тырысып жүргенін көреміз. Арт-активизм туралы пікірталас көп. Көп адам «өнер шынымен көмектесе ала ма?» деп сұрайды. Сырттан сын да айтылады.
Сенің көзқарасың қандай?
Дәрия:
Өнер нақты проблемаларды шешпейді. Мысалы, судың азаюы мемлекеттік деңгейде шешілуі керек. Бір суретші оны шеше алмайды. Бірақ бұл үндемеу керек деген сөз емес. Өнердің күші – назар аудартуда.
Көп жағдайда мемлекет ресми ақпаратта мәселелерді жұмсартып көрсетеді. Ал суретшілер өз атынан болсын, халықтың атынан болсын, «біз келіспейміз» деп айтуы керек. Бұл дауыс архив болып қалады. Кейінгі ұрпақ біздің үнсіз болмағанымызды көреді.
Назерке:
Суретшілер әлеуметтік тақырыптарды көтергенде, олар бәрібір эстетизацияға ұшырайды деген сын бар. Өнертанушы әрі философ Борис Гройстың пікірлеріне сүйенсек, өнер тікелей әрекетке айналмағандықтан, оның нәтижесі эстетикалық формаға еніп кетеді.
Менің келесі сұрағым форма мен мазмұнның арақатынасы туралы.
Форма арқылы мазмұнды жеткізгенде өзіңде күмән туындай ма? Экологиялық тақырыптарда форма мен мазмұн арасында қайшылық болса, оны қалай шешесің? Саған қайсысы маңыздырақ: форма ма, әлде мазмұн ба?
Дәрия:
Мазмұн тұрғысынан эстетизация туралы сынмен келісемін. Бірақ жұмысым өтірік болып қалмауы үшін мен тек өз атымнан сөйлеймін. Қаңтар туралы айтсам да, бұл менің азамат ретінде айтқаным. Экологиялық тақырыпта да – мен оны осы елдің тұрғыны ретінде сезінемін. Өзімді еркін жүзе алмайтын балықтай сезінгендіктен.
Сондықтан мен тек өз атымнан сөйлегенде, формам да жеке болуы керек. Кейбір, әсіресе аға буын суретшілер халықтың атынан сөйлеуге дайын. Ал мен ондай жауапкершілікті өз мойныма алуға дайын емеспін. Менің формам оларға қарағанда абстракцияға жақынырақ.
Мысалы, Сәуле Сүлейменова, Асхат Ахмедияров және менің Қаңтар туралы жұмыстарымыз мүлде әртүрлі. Олар тікелей көрсетуден қорықпайды. Ал мен бүкіл халықтың атынан сөйлеуден сескенемін, оған қақым жоқтай сезінемін.
Назерке:
Бұрын мен бір мәселені тұспалдап көрсету жеткіліксіз деп ойлайтынмын. Бірақ сенің ойың маған жаңа көзқарас берді. Әр адам өзінің жауапкершілік деңгейіне қарай тілді өзі таңдауы керек екен.
Дәрия:
Иә, таңдау жасау керек. Кеңес дәуірінде суретші болу ұзақ жол еді. Сол жолдан өтсең, партия тақырып беретін, оны тура көрсету керек болатын. Тұспалдауға орын болмады.
Ал мен тәуелсіз Қазақстанда туғандықтан, тұспалдап сөйлеуге құқым бар деп сезінемін. Мен бүкіл Қазақстан атынан сөйлегім келмейді. Бірақ Батыс Қазақстаннан шыққан суретші ретінде танылғым келеді. Кейін өнертанушылар «бұл өңірге тән құбылыс» деп бағаласа, ол мен үшін үлкен мәртебе болар еді. Бірақ әзірге Оралдың немесе Қазақстанның атынан сөйлеуге дайын емеспін.
Назерке:
Қазіргі ақпараттық заманда әр адамнан пікір күтеді. Соның салдарынан кейде маңызды мәселелер жай ғана инфоповодқа айналып кетеді. Осындай жағдайда шынайы, ойлы суретшілердің өз тілінде, адал сөйлеуі аса маңызды.
Айдаһарлардың мөлдір, ағынды қозғалысы арқылы суретші түс пен өңнің арасындағы әлемді ашады. Ішкі бостық, қорқыныш пен оянып келе жатқан үміт сол аралықта мекендегендей. Ал айдаһарлар адамның осал, нәзік табиғатын қорғайды. Бұл түстен оянған адамның өңінде болып жатқан өмірге де көзін ашады.
Сұқбат алушы: Назерке Шынарбек
Аударма: Дәрия Темірхан